kazruseng
Заңдардың конституциялылығын тексеру

















"Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ јазаєстан Республикасы Конституциясына сЎйкестiлiгін тексеру туралы

јазаєстан Республикасы Конституциялыє Ке¦есіні¦ јаулысы 2002 жыл¬ы 11 шілде N 6

јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi, ТЈра¬а Ю.А.Хитрин, Ке¦ес мЇшелерi Х.ў.ўбiшев, ј.Ж.Балтабаев, С.Ф.Бычкова, А.Есенжанов, А.К.Котов жЎне ј.ў.Омарханов єатысєан єµрамда, мыналарды¦: Мемлекет басшысыны¦ Јкiлi - јазаєстан Республикасы Президентi ўкiмшiлiгiнi¦ Мемлекеттiк-єµєыє бЈлiмi ме¦герушiсiнi¦ бiрiншi орынбасары Т.С.Донаєовты¦; јазаєстан Республикасы Парламентi Сенаты мен МЎжiлiсiнi¦ депутаттары Е.Ж.Жµмабаев пен Р.ј.СЎрпековтi¦; јазаєстан Республикасы Орталыє сайлау комиссиясыны¦ мЇшесi В.К.Фоосты¦; јазаєстан Республикасы Бас Прокурорыны¦ орынбасары А.ј.Дауылбаевты¦; Ўдiлет бiрiншi вице-министрi Б.­.Рахымбековтi¦, ўдiлет министрлiгiнi¦ Тiркеу єызметi комитетi тЈра¬асыны¦ орынбасары Е.ў.Сапаровты¦; јазаєстан Республикасы МЎдениет, аєпарат жЎне єо¬амдыє келiсiм министрлiгi Iшкi саясат департаментi директорыны¦ орынбасары С.ў.јожкеновтi¦ єатысуымен, Јзiнi¦ ашыє отырысында јазаєстан Республикасы Президентiнi¦ "Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ јазаєстан Республикасы Конституциясына сЎйкестiлiгiн тексеру туралы Јтiнiшiн єарады.
јазаєстан Республикасыны¦ Парламентi Палаталары, Yкiметi, Орталыє сайлау комиссиясы жЎне Бас прокуратурасы берген єµжаттарды, сондай-ає конституциялыє iс жЇргiзудi¦ Јзге де материалдарын зерделеп, баяндамашыны - Конституциялыє Ке¦естi¦ мЇшесi А.К.Котовты, Јтiнiш субъектiсi Јкiлiнi¦ жЎне отырысєа єатысушыларды¦ сЈздерiн ты¦дап, јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi мынаны АНЫјТАДЫ:
"Саяси партиялар туралы" јазаєстан Республикасыны¦ За¦ын јазаєстан Республикасыны¦ Парламентi 2002 жыл¬ы 26 маусымда єабылдап, 2002 жыл¬ы 2 шiлдеде јазаєстан Республикасы Президентiнi¦ єол єоюына µсынды.
Конституцияны¦ 72-бабы 1-тарма¬ыны¦ 2) тармаєшасына сЎйкес мемлекет басшысы Конституциялыє Ке¦еске жо¬арыда атал¬ан За¦ны¦ конституциялылы¬ын тексеру туралы Јтiнiш жолдады.
"Саяси партиялар туралы" За¦ды јазаєстан Республикасыны¦ Конституциясына сЎйкестiгi мЎнiнде єарай отырып, јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi мынаны ескердi.
Конституцияны¦ 12-бабы 1-тарма¬ы, јазаєстан Республикасында Конституция¬а сЎйкес адам єµєыєтары мен бостандыєтары танылады жЎне олар¬а кепiлдiк берiледi деп белгiлейдi. Конституцияны¦ 23-бабы 1) тармаєшасына сай, јазаєстан Республикасы азаматтарыны¦ бiрлесу бостанды¬ына єµєы¬ы бар, бµл бiрлестiктердi¦ єызметi за¦мен реттеледi. "Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ 3-бабы 1-тарма¬ында бекiтiлетiн, јазаєстан Республикасы азаматтарыны¦ саяси партиялар¬а еркiн бiрiгу єµєы¬ы, јазаєстан Республикасында идеологиялыє жЎне саяси Ўр алуандылыє танылатынды¬ы туралы Конституция жалпы ережелерiнi¦ 5-бабы 1-тарма¬ынан туындайды. Демек, азаматтарды¦ саяси партиялар¬а еркiн бiрiгу єµєы¬ы оларды¦ бiрлесу бостанды¬ы єµєы¬ына сЎйкес келедi, бµл бiрлестiктердi¦ ерекше тЇрлерi жекелеген за¦дармен реттелуi мЇмкiн.
Саяси партиялар¬а еркiн бiрiгу єµєы¬ы - µжымдыє єµєыє, оны Республика азаматтары бiрлесiп жЎне оларды¦ Ўрбiрiнi¦ жеке та¦дауы бойынша iске асырады. Ол абсолюттi болып табылмайды жЎне за¦ шы¬ару арєылы шарттастырылуы мЇмкiн. Мемлекет, саяси партияларды¦, оны¦ iшiнде за¦ды тµл¬алар ретiнде, єµєыєтары мен за¦ды мЇдделерi саєталуын єамтамасыз ете отырып, сонымен бiр мезгiлде оларды¦ єµрылу жЎне єызмет iстеу жа¬дайлары мен тЎртiбiн за¦ арєылы белгiлеуге хаєылы, бµл адам єµєыєтары мен бостандыєтары саласында¬ы халыєаралыє стандарттар¬а жауап бередi.
"Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ 5-бабы 8-тарма¬ында, "азаматтарды¦ кЎсiби, нЎсiлдiк, µлттыє, этникалыє жЎне дiни белгiлерi бойынша саяси партиялар єµру¬а, сондай-ає мемлекеттiк органдар мен жергiлiктi Јзiн-Јзi басєару органдарында саяси партияларды¦ бастауыш партия µйымдарын єµру¬а жол берiлмейдi", - деп белгiленген. За¦ны¦ бµл ережесi Конституцияны¦ Ўлеуметтiк те¦дiк, єо¬амдыє келiсiм жЎне Республиканы¦ тµтасты¬ы туралы жалпы ережелерiмен келiседi, мемлекет пен єо¬амдыє бiрлестiктердi¦ Јзара єарым-єатынастарыны¦ конституциялыє негiздерiне сЎйкес келедi. Конституцияны¦ 5-бабы 1-тарма¬ына сай, Республикада єо¬амдыє жЎне мемлекеттiк институттарды¦ бiрiгiп кетуiне, мемлекеттiк органдарда саяси партияларды¦ µйымдарын єµру¬а жол берiлмейдi.
Конституциялыє Ке¦ес За¦ны¦ 4-бабы 6-тарма¬ыны¦, "саяси партияларды¦ тµраєты жµмыс iстейтiн органдарында єызмет атєаратын адамдар¬а јазаєстан Республикасыны¦ е¦бек, Ўлеуметтiк єор¬ау жЎне Ўлеуметтiк саєтандыру туралы за¦дары єолданылады", деген ережесiне назар аударады. Саяси партиялар iсiне мемлекеттi¦ жЎне мемлекет iсiне саяси партияларды¦ араласпауын, сондай-ає єо¬амдыє бiрлестiктердi мемлекеттiк єаржыландыру¬а конституциялыє тыйым салуды (Конституцияны¦ 5-бабы 2-тарма¬ы), саяси партиялар¬а бiрiккен жЎне оны¦ органдарында тµраєты жµмыс iстейтiн азаматтарды¦ Ўлеуметтiк єµєыєтарын кемсiтуге жол берiлетiн мЇмкiндiк деп тЇсiнбеу керек.
Саяси партияларды¦ єызметiне єатысу да, саяси партиялар єызметiнi¦ Јзi де Конституциямен кепiлдiк берiлген адамны¦ єµєыєтары мен бостандыєтарын бµзбау¬а тиiс. ДЎл сол сияєты, кез-келген саяси партия¬а мЇше болу Республика азаматыны¦ конституциялыє мiндеттерiн атєарудан босатпайды. ¤з мiндеттерiн атєару кезiнде мемлекеттiк єызметкерлер мен депутаттар саяси партиялар мен оларды¦ органдары шешiмдерiне тЎуелдi болмайды.
Конституциялыє Ке¦ес "Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ 10-бабы 6-тарма¬ыны¦ нормасын талдай келе, оны¦ саяси партияны мемлекеттiк тiркеудi¦ шарты тЇрiнде сан Јлшемiн белгiлейтiнiне назар аударады. Саяси партияны мемлекеттiк тіркеу Їшiн, делiнген За¦да, оны¦ єµрамында "партияны¦ јазаєстан Республикасыны¦ барлыє облыстарында¬ы, республикалыє ма¦ызы бар єала мен астанада¬ы Ўрєайсысында кемiнде жетi жЇз партия мЇшесi бар єµрылымдыє бЈлiмшелерiнi¦ (филиалдары мен Јкiлдiктерiнi¦) атынан Јкiлдiк ететiн кем дегенде елу мы¦ партия мЇшесi болу¬а тиiс". јазаєстанда саяси партиялар єµру жЎне оларды¦ єызмет iстеуi Їшiн бµл тiркеу жЎне Јзге де сан Јлшемдерi, атап айтєанда, "Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ 6-бабы 1 жЎне 3-тармаєтарымен белгiленген Јлшемдер, конституциялыє реттеу нысаны болып табылмайды. Ол жЈнiндегi мЎселелер, тµтас ал¬анда, за¦ды жЎне жеке тµл¬аларды¦ єµєыєтыє субъектiлiгiнi¦ тЇбегейлi принциптерi мен нормаларын аныєтау сияєты, Конституцияны¦ 61-бабы 3-тарма¬ымен за¦дар арєылы реттеу де¦гейiне жатєызыл¬ан.
¤зге елдердi¦ партиялар туралы за¦намасында мµндай Јлшемдердi¦ бар болуы, мемлекеттi¦, саяси партиялар¬а сайлау процесiне єатысу жЎне парламенттерде бара-барлыє Јкiлдiк ету єµєы¬ын бере отырып, сонымен бiр мезгiлде олар¬а єажеттi талаптар єоятынды¬ымен айєындалады, бµл талаптар саяси партияны¦ єо¬амда елеулi єолдау¬а ие екендiгiн ай¬аєтап, сонымен бiр мезгiлде партиялыє жЇйенi¦ Ўлеуметтiк шарттастырылмай жiктелуiн тежеген болар едi.
"Саяси партиялар туралы" За¦ны¦ 10-бабы 6-тарма¬ыны¦ жЎне 6-бабы 1 жЎне 3-тармаєтарыны¦ талаптары жа¦адан єµрылып (єайта тiркелiп) жатєан барлыє саяси партиялар Їшiн жалпы¬а бiрдей жЎне олар Їшiн те¦ дЎрежеде мiндеттi болып табылады. Саяси партияны мемлекеттiк тiркеуден за¦ды негiзде ¬ана бас тарту¬а жЎне о¬ан сотєа ша¬ымдану¬а болады.
"Саяси партиялар туралы" бµл За¦ Јлшемдерiнi¦ сандыє кЈрсеткiштерiне келер болсає, оларды¦ абсолюттiк тЇрлерiн орайлас айєындау мен белгiлеу Республика Парламентiнi¦ єµзырына єарайтынын жЎне оны¦ за¦ шы¬арушылыє єарауы аясында екенiн атап Јту єажет. Сонымен бiрге Ке¦ес, партиялар туралы шетел за¦намасында саяси партияларды мемлекеттiк тiркеу Їшiн, оларды¦ сан мЈлшерiне єойылатын, єаралып отыр¬ан "Саяси партиялар туралы" јазаєстан Республикасы За¦ыны¦ 10-бабы 6-тарма¬ымен кЈзделген сандыє талаптардан анଵрлым жо¬ары талаптарды¦ бар болуын атайды.
За¦ны¦ 14-бабы 5-тарма¬ыны¦ 6) тармаєшасы, "саяси партияны¦ јазаєстан Республикасы Парламентi МЎжiлiсi депутаттарыны¦ сайлауына єатарынан екi рет єатыспауын" сотты¦ шешiмi бойынша саяси партияны¦ таратылуына негiз ретiнде кЈздейдi. Конституциялыє Ке¦ес оны Конституцияны¦ жалпы ережелерi мен нормаларына єайшы деп таппайды жЎне де, За¦ны¦ 14-бабы 5-тарма¬ыны¦ 6) тармаєшасы єо¬ам мен оны¦ барлыє жiктерi Їшiн, оларды¦ саяси мЇддесiн бiлдiруге Їмiткер партияларды¦ саяси єызметi тµраєты жЎне белсендi болуына кепiлдiк жасауды Јзiне маєсат етiп єояды деп есептейдi. Партиялар туралы за¦намада¬ы мµндай нормалар єо¬амда¬ы шын мЎнiндегi плюрализмдi єор¬айды жЎне ынталандырады деп танылады.
За¦ны¦ 21-бабында кЈзделген, бµрын єµрыл¬ан саяси партияларды мемлекеттiк єайта тiркеу, Конституциялыє Ке¦естi¦ пiкiрiнше, оларды єµруды¦ жЎне єызметiнi¦ тЎртiбiн, барлыє саяси партиялар Їшiн мiндеттi жа¦а За¦ны¦ талаптарына сЎйкес келтiруге ба¬ыттал¬ан.
јайта тiркеу туралы бµл норма єызмет iстеп жЇрген барлыє саяси партиялар¬а єатысты єолданылады, я¬ни оларды¦ за¦ алдында¬ы те¦дiгi принципi саєталады. Бµрын єµрыл¬ан жЎне жа¦адан єµрылатын партиялар осы За¦ арєылы те¦ єµєыєтыє жа¬дай¬а єойылады.
Осылайша, "Саяси партиялар туралы" јазаєстан Республикасы За¦ыны¦ ережелерiн Конституция¬а сЎйкестiгi мЎнiнде єарау, депутаттарды¦ бастамасы бойынша Парламент 2002 жыл¬ы 26 маусымда єабылда¬ан бµл За¦ны¦ Конституцияны¦ ережелерi мен нормаларына єайшы келмейтiнiн кЈрсеттi.
За¦, саяси партиялар мен єо¬амдыє бiрлестiктердi¦ Јзге де тЇрлерiнi¦ арасында елеулi айырмашылыє бар деп танылуын ескере отырып, Конституцияны¦ 23-бабында баянды етiлген азаматтарды¦ бiрлесу бостанды¬ына єµєы¬ын толыєтырады. Саяси партияларды¦ єµрылуы мен єызметi тЎртiбiн жЎне жа¬дайларын за¦дыє реттеудi мамандандыру, оларды¦ жария-єµєыєтыє мЎртебесiн белгiлеу єазiргi заман¬ы конституционализмнi¦ жалпы Їрдiсi болып табылады.
Баяндал¬анны¦ негiзiнде жЎне јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 72-бабы 1-тарма¬ыны¦ 2) тармаєшасын, јазаєстан Республикасы Президентiнi¦ "јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi туралы" конституциялыє за¦ кЇшi бар Жарлы¬ыны¦ 17-бабы 2-тарма¬ыны¦ 1) тармаєшасын, 31, 32, 33, 37, 38 жЎне 39-баптарын басшылыєєа алып, јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi јАУЛЫ ЕТЕДI:
1. "Саяси партиялар туралы" јазаєстан Республикасыны¦ За¦ы јазаєстан Республикасыны¦ Конституциясына сЎйкес деп танылсын.
2. јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 74-бабы 3-тарма¬ына сЎйкес єаулы оны єабылда¬ан кЇннен бастап кЇшiне енедi, ша¬ымдану¬а жатпайды, Республиканы¦ бЇкiл аума¬ында жалпы¬а бiрдей мiндеттi жЎне јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 73-бабы 4-тарма¬ымен кЈзделген жа¬дайды ескерiп, тЇпкiлiктi болып табылады.
3. Осы єаулы республикалыє ресми басылымдарда єазає жЎне орыс тiлдерiнде жариялансын.
 
артқа   жоғарыға   негізгі үйге