kazruseng
Конституцияны ресми түсіндіру

















јазаєстан Республикасы Конституциясы 52-бабыны¦ 3 жЎне 5-тармаєтарын ресми тЇсiндiру туралы

јазаєстан Республикасы Конституциялыє ке¦есіні¦ 2003 жыл¬ы 12 мамырда¬ы N 5 єаулысы

јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi, ТЈра¬а Ю.А.Хитрин, Ке¦ес мЇшелерi Х.ў.ўбiшев, ј.Ж.Балтабаев, С.Ф.Бычкова, А.Есенжанов, A.K.Koтoв жЎне ј.ў.Омарханов єатысєан єµрамда, мыналарды¦: Јтiнiш субъектiсiнi¦ Јкiлi - Республика Парламентi Сенатыны¦ депутаты Е.Ж.Жµмабаевты¦, Республика Жо¬ар¬ы Сотыны¦ судьясы Ж.Н.БЎйiшевтi¦, Республика Бас Прокурорыны¦ орынбасары А.ј.Дауылбаевты¦, Республика Орталыє сайлау комиссиясыны¦ мЇшесi В.К.Фоосты¦, Республика ўдiлет вице-министрi М.ј.Раевты¦ єатысуымен, Јзiнi¦ ашыє отырысында јазаєстан Республикасы Парламентi Сенаты ТЈра¬асыны¦ јазаєстан Республикасы Конституциясы 52-бабыны¦ 3 жЎне 5-тармаєтарын ресми тЇсiндiру туралы Јтiнiшiн єарады.
јолда¬ы бар материалдарды зерделеп, баяндамашы - Конституциялыє Ке¦естi¦ мЇшесi А.К.Котовты, Јтiнiш субъектiсi Јкiлiнi¦, отырысєа єатысушыларды¦ сЈздерiн жЎне сарапшы - за¦ ¬ылымыны¦ кандидаты, јазає гуманитарлыє-за¦ университетiнi¦ доцентi ј.Ж.јапсалямовты¦ єорытындысын ты¦дап шы¬ып, јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi мынаны аныєтады:
јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi јазаєстан Республикасы Парламентi Сенаты ТЈра¬асыны¦ јазаєстан Республикасы Конституциясы 52-бабыны¦ 3 жЎне 5-тармаєтарын ресми тЇсiндiру туралы Јтiнiшiн конституциялыє iс жЇргiзуге єабылдады, бµл Јтiнiште Јтiнiш субъектiсi мынадай сµраєтарды тЇсiндiрудi сµрайды:
1) "Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгi тоєтатылады" жЎне "Парламент депутаты Јз мандатынан айрылады" деген µ¬ымдарды¦ мазмµны мен за¦дыє салдары жа¬ынан ара єатынасы єандай?
2) Парламент депутатына єатысты за¦дыє кЇшiне енген айыптау Їкiмi бар бол¬ан жа¬дайда Парламент Палатасы оны Јз мандатынан айыру немесе айырмау туралы шешiм єабылдау¬а хаєылы ма?
Конституциялыє Ке¦ес, јазаєстан Республикасы Конституциясы 52-бабыны¦ 3 жЎне 5-тармаєтарын Јтiнiште єойыл¬ан сµраєтар¬а єатысты тЇсiндiрген кезде, мынаны ескердi.
1. Конституцияны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтары, јазаєстан Республикасы Парламентi бiр топ депутаттарыны¦ Јтiнiшi бойынша 2001 жыл¬ы 17 мамырда¬ы N 7/2 єаулыда жЎне Парламент МЎжiлiсi ТЈра¬асыны¦ Јтiнiшi бойынша 2001 жыл¬ы 13 желтоєсанда¬ы N 19/2 єаулыда јазаєстан Республикасы Конституциялыє Ке¦есiнi¦ ресми тЇсiндiруiне арєау бол¬ан едi.
Бµл єаулылар, Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгi тоєтатылуыны¦ Конституцияны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтарымен белгiленген негiздерiн жЎне осы бапты¦ нормаларынан келiп туындайтын Јзге де негiздерiн тЇсiндiруге єатысты бол¬ан едi. Конституциялыє Ке¦естi¦ бµл єаулыларыны¦ за¦дыє кЇшi саєталады.
Сонымен бiрге Конституцияны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтарында єолданылатын "Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгi тоєтатылады" жЎне "Парламент депутаты Јз мандатынан айрылады" деген µ¬ымдарды¦ мазмµны туралы, сондай-ає Парламент Палаталарыны¦ бµл реттерде єабылданатын єаулыларыны¦ за¦дыє салдары туралы сµраєтар, - жо¬арыда атал¬ан Јтiнiштерде єойылма¬ан болатын жЎне де Конституциялыє Ке¦ес єаулыларында тЇсiндiру нысаны етiп алынба¬ан болатын.
Конституцияны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтарыны¦ жЎне Конституцияны¦ басєа нормаларынан келiп туындайтын депутаттыє Јкiлеттiк тоєтатылуыны¦ Јзге де негiздерiнi¦ мазмµны бойынша, кЈп жа¬дайда оны Парламент Палатасыны¦ тоєтатуы тЇрiндегi жоюы туралы айтылады. Конституция мына тЈмендегi негiздерге єатысты "Јз мандатынан айрылады" деген µ¬ымды єолданады, олар: Парламент депутаты о¬ан єатысты сотты¦ айыптау Їкiмi кЇшiне енгiзiлген кезде жЎне депутат јазаєстан Республикасынан тысєары жерлерге тµраєты єоныс аудар¬ан жа¬дайда.
Палата, Конституцияны¦ 52-бабы 3 немесе 5-тармаєтары негiзiнде, Конституциялыє Ке¦естi¦ 2001 жыл¬ы 17 мамырда¬ы N 7/2, 2001 жыл¬ы 13 желтоєсанда¬ы N 19/2 єаулысы негiзiнде жЎне Конституцияны¦ 62-бабы 1-тарма¬ына сай, сол немесе Јзге бiр депутатєа єатысты - бiр єµєыєтыє актiмен - јазаєстан Республикасы Парламентi Сенатыны¦ немесе МЎжiлiсiнi¦ тиiстi єаулысымен Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтатады немесе оны депутаттыє мандатынан айырады.
Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтату немесе оны мандатынан айыру туралы Парламент Палаталарыны¦ єаулылары, оларды єабылдау нЎтижесiнде туындайтын салдар бойынша емес, бµл адамны¦ Парламент Палатасы єµрамынан шы¬ып єалуына Ўкеп соєтыр¬ан негiздердi¦ сипаты бойынша ажыралады. КЈп жа¬дайларда Палатаны¦ єаулысымен депутаттыє Јкiлеттiктi тоєтату тЇрiнде оны жо¬алту¬а объективтi негiздер себеп болады.
Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн оны мандатынан айыру тЇрiнде жо¬алту, сотты¦ за¦ды кЇшiне енген айыптау Їкiмi бойынша аныєтал¬ан оны¦ айыбыны¦ салдары, немесе Орталыє сайлау комиссиясыны¦ µсынуымен растал¬ан, депутатты¦ јазаєстан Республикасынан тысєары жерлерге тµраєты єоныс аударуыны¦ салдары болып табылады.
Конституция, 52-бапты¦ 3-тарма¬ында кЈрсетiлген депутаттыє мандатпен сыйыспаушылыє туралы конституциялыє ереженi¦ бµзылуын, депутатєа єатысты сотты¦ айыптау Їкiмi шы¬арылуы мЇмкiн Ўрекет жаса¬аны Їшiн, Конституцияда кЈзделген депутат айыбыны¦ дЎрежесiне єара¬анда тЈмен дЎрежедегi деликт деп таниды. Соны¦ салдарынан Парламент депутаты Конституцияны¦ 52-бабы 5-тарма¬ы негiзiнде мандатынан айрылады.
ДЎл осындай салдар Конституцияда, адам Парламентке сайлана отырып, јазаєстан Республикасынан тысєары жерлерге тµраєты єоныс аудар¬ан кезде депутаттыє Јкiлеттiктi тастап кеткенi Їшiн де кЈзделген. Соны¦ нЎтижесiнде ол Јкiлдi органмен арада¬ы тµраєты байланысын ерiктi тЇрде Їзедi. Конституция бµдан, Ке¦есті¦ пікірінше, депутатты¦ сайлаушылар сенiмiне жЎне халыє мЇддесiне деген немєµрайлылы¬ын байєайды. Конституцияны¦ мµндай жа¬дайлар¬а деген терiс кЈзєарасы жЎне оларды¦ алдын алу¬а деген µмтылысы, 52-бапты¦ 5-тарма¬ында осындай жа¬дайлар¬а єатысты Парламент депутаты Јз Јкiлеттiгiн жо¬алтуыны¦ бiр нысаны ретiнде оны мандатынан айыруды єолдануынан байєалады.
Палатаны¦ тиiстi конституциялыє негiздер бойынша Парламент депутатын мандатынан айыру немесе Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтату туралы шешiм єабылдауыны¦ єµєыєтыє салдары депутат Їшiн бiрдей - ол за¦ды тЇрде депутаттыє Јкiлеттiгiн жо¬алтады.
Депутаттыє Јкiлеттiктi жо¬алту туралы сол немесе Јзге бiр нысанда шешiм єабылдау, Конституцияны¦ 57-бабы 4) тармаєшасыны¦ мазмµны бойынша Парламент Палаталарыны¦ Ўрбiрiнi¦ дербес єµзыретiне жатєызылып, оларды¦ "Палаталар депутаттарыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтатады..." деген хаєылы¬ымен єамтылады.
"јазаєстан Республикасыны¦ Парламентi жЎне оны¦ депутаттарыны¦ мЎртебесi туралы" 1999 жыл¬ы 6 мамырда¬ы редакцияда¬ы Конституциялыє за¦ны¦ 24-бабы 4-тарма¬ына сЎйкес, депутаттыє Јкiлеттiктi тоєтату немесе одан айыру туралы шешiмдi Республика Орталыє сайлау комиссиясыны¦ µсынуымен Парламенттi¦ тиiстi Палатасы Јз депутаттары жалпы саныны¦ кЈпшiлiк даусымен єабылдайды.
2. Парламент депутатына єатысты сотты¦ айыптау Їкiмi кЇшiне енген кезде, Палатаны¦ оны мандатынан айыру туралы єаулы єабылдамауы, за¦ды тЇрде депутаттыє Јкiлеттiктен "айырмау" деген шешiмдi бiлдiрмейдi.
Конституция бµл бЈлiкте, депутаттарды¦ єалауы бойынша Палата депутатты Јз мандатынан айырмауы мЇмкiн дегенге жол бермейдi. Конституция 52-бапты¦ 5-тарма¬ында депутат мандатыны¦ сотты¦ кЇшiне енген айыптау Їкiмiмен єµєыєтыє сыйыспаушылы¬ын бiржаєты белгiлейдi. Бµл конституциялыє нормада, Парламент депутаты "о¬ан єатысты сотты¦ айыптау Їкімі кЇшiне енгiзiлген кезде Јз мандатынан айрылады", - делінген. Бµл орайда, Парламенттi¦ тиiстi Палатасы депутатты єылмыстыє жауаптылыєєа тарту¬а келiсiм бердi ме, немесе мµндай келiсiм Конституция бойынша Ўуелбастан єажет болмады ма, ол ма¦ыз¬а ие емес.
Конституцияны¦ 52-бабы 5-тарма¬ыны¦ нормасы Јктемдiк сипатєа ие. Онда депутатєа єатысты сотты¦ айыптау Їкiмi кЇшiне енуiнi¦ за¦дыє фактiсiне сiлтеме жасалуы депутаттыє Јкiлеттiктi сЈзсiз жо¬алту¬а Ўкеп соєтырады. Депутат Јзiнi¦ мандатынан сотты¦ айыптау Їкiмi за¦дыє кЇшiне енгеннен бастап айрылады. Депутатєа єатысты сотты¦ айыптау Їкiмi кЇшiне енуiнi¦ за¦дыє фактiсi, жаса¬ан єылмысы Їшiн о¬ан та¬айындал¬ан жазаны¦ тЇрiне єатыссыз, Палатаны¦ оны мандатынан айыру туралы єаулы єабылдауына негiз болады. Сотты¦ адам¬а шартты жаза, бас бостанды¬ынан айырмайтын жаза та¬айындауы, дЎл сол сияєты соттал¬анды жауаптылыєтан немесе жазадан босатуы, Парламент Палатасы Їшiн Конституцияны¦ 52-бабы 5-тарма¬ы нормасыны¦ сипатын Јзгертпейдi. Бµл нормада депутатєа єатысты єай мазмµнда¬ы айыптау Їкімі оны мандатынан айыру Їшiн негiз бола алатынды¬ына сiлтеме жасалма¬ан. Конституцияны¦ 52-бабы 5-тарма¬ы Парламент депутатына єатысты сотты¦ айыптау Їкiмiнi¦ барлыє тЇрiн кЈздейдi.
Сот шешiмiнi¦, Конституцияны¦ 76-бабы 3-тарма¬ына сай, Республиканы¦ бЇкiл аума¬ында мiндетi кЇшi болады. За¦ды кЇшiне енген сот Їкiмiнi¦ аєиєаттыє презумпциясы жекелеген мемлекеттiк органдар¬а немесе лауазымды адамдар¬а тЎуелдi емес. Бµл Їкiм Парламент Палаталары Їшiн де мiндеттi. Депутатєа єатысты сотты¦ кЇшiне енген айыптау Їкiмi негiзiнде депутатты Јз мандатынан айыру туралы єаулы єабылдай отырып, Палата депутаттыє Јкiлеттiктi жо¬алту фактiсiн танып, оны жой¬анын айтады. За¦ жЇзiнде бµл, Республиканы¦ Орталыє сайлау комиссиясы шы¬ып єал¬ан Парламент депутатыны¦ орнына сайлау та¬айындау¬а мiндеттi мерзiмнi¦ єай сЎттен бастап есептелетiнiн аныєтау Їшiн єажет ("јазаєстан Республикасында¬ы сайлау туралы" 1999 жыл¬ы 6 мамырда¬ы редакцияда¬ы Конституциялыє за¦ны¦ 69-бабы 4-тарма¬ы, 85-бабы 4-тарма¬ы).
Палатаны¦ депутатты мандатынан айыру туралы шешiм єабылдамауы, сотты¦ о¬ан єатысты айыптау Їкiмi кЇшiне енуiне байланысты депутаттыє Јкiлеттiгiн жо¬алтєан адамны¦ депутаттыє Јкiлеттiгi саєталуына немесе єалпына келтiрiлуiне Ўкеп соєтырмайды.
Конституцияны¦ 52-бабы 5-тарма¬ында кЈрсетiлген негiз бойынша Палатаны¦ депутатты Јз мандатынан айыру туралы шешiм єабылдаудан бас тартуы, "јазаєстан Республикасында¬ы сайлау туралы" Конституциялыє за¦ны¦, јазаєстан Республикасыны¦ Орталыє сайлау комиссиясы шы¬ып єал¬андарды¦ орнына Парламент депутаттарыны¦ сайлауын та¬айындайтыны туралы 12-бабы 1-тарма¬ы 13) тармаєшасыны¦ талаптарын орындау¬а кедергi болады.
Осылайша, Конституцияны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтарында кЈзделген негiздер жЎне депутаттыє Јкiлеттiктi жо¬алтуды¦ Конституция нормаларынан келiп туындайтын Јзге де негiздерi бол¬ан жа¬дайда, јазаєстан Республикасы Конституциялыє Ке¦есiнi¦ 2001 жыл¬ы 17 мамырда¬ы N 7/2 жЎне 2001 жыл¬ы 13 желтоєсанда¬ы N 19/2 єаулыларына сай, јазаєстан Республикасы Парламентi Палаталары Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтату туралы немесе Парламент депутатын мандатынан айыру туралы тиiстi єаулылар єабылдайды.
Баяндал¬анны¦ негiзiнде, жЎне јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 72-бабы 1-тарма¬ыны¦ 4) тармаєшасын жЎне јазаєстан Республикасы Президентiнi¦ "јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi туралы" конституциялыє за¦ кЇшi бар Жарлы¬ыны¦ 1-бабын, 17-бабы 3-тарма¬ыны¦ 1) тармаєшасын, сондай-ає32, 33, 37-баптарын жЎне 41-бабы 1-тарма¬ыны¦ 2) тармаєшасын басшылыєєа алып, јазаєстан Республикасыны¦ Конституциялыє Ке¦есi єаулы етеді:
1. јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 52-бабы 3 жЎне 5-тармаєтарымен кЈзделген "Парламент депутатыны¦ Јкiлеттiгiн тоєтату" жЎне "Парламент депутатын Јз мандатынан айыру" деген µ¬ымдарды, солар¬а Ўкеп соєтыратын негiздердi¦ сипаты бойынша ажыралатын, Парламент мЇшесi депутаттыє Јкiлеттiгiн жо¬алтуыны¦ Негiзгi За¦мен белгiленген нысандары деп тЇсiнген жЈн.
јазаєстан Республикасы Парламентi Палаталарыны¦ бµл мЎселелер жЈнiндегi єаулыларыны¦ за¦дыє салдары - депутат мандатын жойылды деп тану, јазаєстан Республикасы Парламентi Палатасыны¦ єµрамынан шы¬ып єал¬ан депутатты¦ орнына сайлау та¬айындайтын конституциялыє мерзiм осы сЎттен бастап есептеледi.
2. јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 52-бабы 5-тарма¬ы, Парламент депутатына єатысты сотты¦ кЇшiне енген айыптау Їкiмiнi¦ кез келген тЇрi бол¬ан жа¬дайда, Палата јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 62-бабы 1-тарма¬ына сЎйкес оны мандатынан айыру туралы єаулы єабылдайтынын бiлдiредi. Мµндай єаулыны¦ єабылданбауы, депутаттыє Јкiлеттiк саєталуына немесе єалпына келтiрiлуiне Ўкеп соєпайды.
3. јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 74-бабы 3-тарма¬ына сЎйкес єаулы оны єабылда¬ан кЇннен бастап кЇшiне енедi, ша¬ымдану¬а жатпайды, Республиканы¦ бЇкiл аума¬ында жалпы¬а бiрдей мiндеттi жЎне јазаєстан Республикасы Конституциясыны¦ 73-бабы 4-тарма¬ында кЈзделген реттi ескере отырып, тЇпкiлiктi болып табылады.
4. Осы єаулы республикалыє ресми басылымдарда єазає жЎне орыс тiлдерiнде жариялансын.
 
артқа   жоғарыға   негізгі үйге